{"id":1652,"date":"2019-04-23T10:21:04","date_gmt":"2019-04-23T08:21:04","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.t33.pl\/2019\/04\/23\/maj-2019\/"},"modified":"2023-01-16T11:19:26","modified_gmt":"2023-01-16T10:19:26","slug":"maj-2019","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2019\/maj-2019\/","title":{"rendered":"MAJ 2019"},"content":{"rendered":"

Zestaw Walezego<\/strong><\/h2>\n

\"ZestawMaj, rok 1573 \u2013 w wyniku pierwszej wolnej elekcji Kr\u00f3lem Polski i Wielkim Ksi\u0119ciem Litwy zostaje Edward Aleksander z francuskiego rodu Walezjusz\u00f3w, zwany Henrykiem. Rok p\u00f3\u017aniej umiera kr\u00f3l Francji. Francuska korona przechodzi na Henryka, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce, w tajemnicy, porzuca Rzeczpospolit\u0105.<\/p>\n

Z Henrykiem Walezym wi\u0105\u017ce si\u0119 pewna anegdota. Widelce i nocniki by\u0142y popularne w du\u017cej cz\u0119\u015bci Europy, jednak nie we Francji. Tote\u017c Henryk by\u0142 nader nieukontentowany, kiedy w Polsce zalecono mu u\u017cywanie widelca. Jeszcze wi\u0119kszym oburzeniem zareagowa\u0142, gdy poproszono, by korzysta\u0142 z nocnika (zamiast z kominka). Na szcz\u0119\u015bcie szybko przekona\u0142 si\u0119 do tych \u201ewynalazk\u00f3w\u201d. Opuszczaj\u0105c Polsk\u0119, zabra\u0142 ze sob\u0105 m.in. w\u0142a\u015bnie widelec i nocnik. Pr\u00f3bowa\u0142 upowszechni\u0107 je na dworze francuskim, lecz sz\u0142o to opornie.<\/p>\n

Ile prawdy jest w tej opowie\u015bci? Wiadomo, \u017ce na dworze Ludwika XIV (XVII\/XVIII w.) preferowano jedzenie palcami, za\u015b u\u017cywania no\u017cy zakazano ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa. Nie da si\u0119 te\u017c ukry\u0107, i\u017c w pa\u0142acu wersalskim nie by\u0142o w\u00f3wczas toalet, a potrzeby fizjologiczne za\u0142atwiano po k\u0105tach\u2026<\/p>\n

Widelec<\/strong> odkryty podczas bada\u0144 w 2016 r. przy ul. D\u0142ugie Ogrody w Gda\u0144sku datowany jest na czasy Walezego. Ten wykonany z mosi\u0105dzu egzemplarz stanowi przyk\u0142ad sztu\u0107ca z XVI-wiecznej Polski. Wcze\u015bniejsze widelce by\u0142y prostsze, mia\u0142y tylko dwa d\u0142ugie szpikulce. Pod koniec \u015bredniowiecza z\u0119by zacz\u0119to skraca\u0107 i pojawi\u0142y si\u0119 egzemplarze z trzema, a p\u00f3\u017aniej z czterema kolcami. W XVIII w. widelce sta\u0142y si\u0119 bardziej wygi\u0119te i ta\u015bmowate, podobne do u\u017cywanych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie.<\/p>\n

Ju\u017c staro\u017cytni Grecy u\u017cywali widelc\u00f3w do przytrzymywania mi\u0119sa przy porcjowaniu, jedli jednak r\u0119k\u0105 lub no\u017cem. Przypuszczalnie najwcze\u015bniej widelec zosta\u0142 sztu\u0107cem w Bizancjum. Cesarzowa Teofano (X w.), pochodz\u0105ca z Bizancjum \u017cona Ottona II, korzysta\u0142a z widelca podczas posi\u0142ku, wywo\u0142uj\u0105c tym niema\u0142e poruszenie. Kiedy w XI w. okaza\u0142o si\u0119, \u017ce bizantyjski sztuciec nadaje si\u0119 do jedzenia spaghetti, W\u0142osi stali si\u0119 jego g\u0142\u00f3wnymi propagatorami. W XIII-wiecznej Polsce z widelca korzysta\u0142a m.in. \u015bw. Kinga, \u017cona Boles\u0142awa Wstydliwego. Jednak dla wi\u0119kszo\u015bci Europejczyk\u00f3w widelec jako sztuciec pozosta\u0142 fanaberi\u0105 a\u017c do XVIII\/XIX w.<\/p>\n

Cynowy nocnik<\/strong> odkryto podczas bada\u0144 w 2009 r. przy ul. \u015awi\u0119tego Ducha w Gda\u0144sku. Nie zachowa\u0142a si\u0119 pokrywka. Kr\u00f3lewski nocnik by\u0142 bez w\u0105tpienia bardziej majestatyczny; ten egzemplarz jest przyk\u0142adem nocnik\u00f3w stosowanych w XVI i XVII w. Wyrabiano jeszcze nocniki ceramiczne i szklane (rzadko u\u017cywano metali szlachetnych), a porcelanowe pojawi\u0142y si\u0119 w XVIII w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych naczy\u0144 mia\u0142a podobn\u0105 form\u0119: wylew wychylony na zewn\u0105trz, stabilna podstawa, solidne ucho oraz pokrywka.<\/p>\n

Staro\u017cytni Rzymianie znali toalety po\u0142\u0105czone z kanalizacj\u0105, ale cz\u0119sto ust\u0119p znajdowa\u0142 si\u0119 daleko od domu i dlatego zacz\u0119li korzysta\u0107 z nocnik\u00f3w, kt\u00f3re mogli mie\u0107 zawsze pod r\u0119k\u0105. We wczesnym \u015bredniowieczu system sanitarny podupad\u0142. G\u0142\u00f3wnie Bizancjum zachowa\u0142o t\u0119 ide\u0119, kt\u00f3ra powoli wraca\u0142a do reszty Europy. W Polsce toalety upowszechnili Jagiellonowie, wychowani w kulturze b\u0119d\u0105cej pod wp\u0142ywem bizantyjskim. Trudno wyja\u015bni\u0107, dlaczego w zachodniej Europie w epoce renesansu toalety i nocniki straci\u0142y na popularno\u015bci. \u0179r\u00f3d\u0142a historyczne wspominaj\u0105, \u017ce nawet na dworach kr\u00f3lewskich za\u0142atwiano potrzeb\u0119 gdzie popadnie. Z czasem trend ten zacz\u0105\u0142 si\u0119 odwraca\u0107, a\u017c wreszcie w XVIII w. nocniki sta\u0142y si\u0119 powszechne. Szcz\u0119\u015bliwie w XIX w. udoskonalono kanalizacj\u0119 oraz domowe toalety.<\/p>\n

Kurator: Marek Kuik<\/em>
Tekst: Marek Kuik<\/em>
Zdj\u0119cie: Joanna Szmit<\/em>
Opracowanie graficzne: Beata M\u00fcller<\/em><\/p>\n

\n

Zabytek Miesi\u0105ca mo\u017cna zobaczy\u0107 w Domu Przyrodnik\u00f3w<\/strong> przy ul. Mariackiej 25\/26 w Gda\u0144sku.<\/p>\n

Mapa: https:\/\/archeologia.you2.pl\/archeologia_oddzialy\/dom-przyrodnikow\/
<\/a>Godziny otwarcia: https:\/\/archeologia.you2.pl\/godziny-otwarcia\/<\/a><\/p>\n

Zapraszamy!<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zestaw Walezego Maj, rok 1573 \u2013 w wyniku pierwszej wolnej elekcji Kr\u00f3lem Polski i Wielkim Ksi\u0119ciem Litwy zostaje Edward Aleksander z francuskiego rodu Walezjusz\u00f3w, zwany Henrykiem. Rok p\u00f3\u017aniej umiera kr\u00f3l Francji. Francuska korona przechodzi na Henryka, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce, w tajemnicy, porzuca Rzeczpospolit\u0105. Z Henrykiem Walezym wi\u0105\u017ce si\u0119 pewna anegdota. Widelce i nocniki by\u0142y popularne w […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":1651,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"class_list":["post-1652","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-zabytek-miesiaca-archiwum-2019"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1652","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1652"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1652\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1651"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1652"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1652"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1652"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}