{"id":25535,"date":"2024-06-25T08:57:12","date_gmt":"2024-06-25T06:57:12","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/?p=25535"},"modified":"2026-10-11T19:51:22","modified_gmt":"2026-10-11T17:51:22","slug":"rock-gong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2024\/rock-gong\/","title":{"rendered":"D\u017awi\u0119cz\u0105cy g\u0142az &#8211; instrument muzyczny z Sudanu. Zabytek Miesi\u0105ca MAG &#8211; lipiec 2024"},"content":{"rendered":"\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock_gong-kwadrat.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock_gong-kwadrat.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><\/figure>\r\n\r\n\r\n<h2>W 2006 roku na suda\u0144skiej prowincji \u2013 w pobli\u017cu wsi Shibebeet, w rejonie IV katarakty Nilu \u2013 archeolodzy z Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku znale\u017ali niezwyk\u0142y obiekt: litofon, czyli d\u017awi\u0119cz\u0105cy kamie\u0144.<\/h2>\r\n\r\n\r\n<p>Wielki g\u0142az przyci\u0105ga\u0142 wzrok z daleka. Le\u017ca\u0142 na szczycie zerodowanego wypi\u0119trzenia skalnego, ci\u0105gn\u0105cego si\u0119 wzd\u0142u\u017c doliny Nilu. W blasku s\u0142o\u0144ca przypomina\u0142 monstrualn\u0105 pieczark\u0119. By\u0142 to du\u017cy nieregularny blok, ja\u015bniejszy od okolicznych ciemnoszarych ska\u0142ek, nale\u017c\u0105cych do grupy granitoid\u00f3w. G\u0142az nie le\u017ca\u0142 bezpo\u015brednio na pod\u0142o\u017cu. Osadzony by\u0142 na nieco wi\u0119kszym kamieniu o podobnym kszta\u0142cie. P\u00f3\u017aniejsze badania muzykologiczne pokaza\u0142y, \u017ce mia\u0142o to du\u017ce znaczenie: dolny kamie\u0144 pe\u0142ni\u0142 rol\u0119 pud\u0142a rezonansowego, pozwala\u0142 uzyska\u0107 lepszy d\u017awi\u0119k.<\/p>\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-1.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-1.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Litofon w miejscu odkrycia: Shibebeet, fot. El\u017cbieta Ko\u0142osowska, MAG<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Czym w og\u00f3le s\u0105 litofony?<\/h3>\r\n\r\n\r\n<p>Litofony (gr. <em>\u03bb\u03b9\u03d1\u03bf\u03c2<\/em> \u2013 ska\u0142a, <em>\u03c6\u03c9\u03bd\u03ae<\/em> \u2013 d\u017awi\u0119k), czyli d\u017awi\u0119cz\u0105ce kamienie, to <strong>instrumenty muzyczne zaliczane do grupy perkusyjnych samobrzmi\u0105cych<\/strong>. D\u017awi\u0119k powstaje poprzez uderzanie kamieniem.<\/p><p>Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 dwa rodzaje litofon\u00f3w.<\/p><p>Pierwszy to <strong>kamienne ksylofony<\/strong> \u2013 uk\u0142ad niedu\u017cych kamiennych p\u0142ytek, z kt\u00f3rych ka\u017cda wydaje d\u017awi\u0119k okre\u015blonej wysoko\u015bci. W ten spos\u00f3b mo\u017cna otrzyma\u0107 instrument o bardzo szerokiej skali.<\/p><p>Drugi rodzaj tworz\u0105 <strong>kamienne gongi<\/strong> (ang. <em>rock gong<\/em>). Pod t\u0105 nazw\u0105 kryj\u0105 si\u0119 naturalne skalne formacje lub lu\u017ane g\u0142azy, z kt\u00f3rych d\u017awi\u0119k wydobywa si\u0119 poprzez uderzanie jak w b\u0119ben jakim\u015b przedmiotem, cho\u0107by ma\u0142ym od\u0142amkiem skalnym. Cz\u0119sto na powierzchni takich g\u0142az\u00f3w widoczne s\u0105 miskowate zag\u0142\u0119bienia powsta\u0142e w wyniku wielokrotnego uderzania. Ka\u017cde wg\u0142\u0119bienie ma przypisany inny d\u017awi\u0119k, r\u00f3\u017cnej wysoko\u015bci lub barwy. Kamienne gongi uznawane s\u0105 za jedne z pierwszych instrument\u00f3w muzycznych. Ich wyst\u0119powanie odnotowano w wielu kulturach w r\u00f3\u017cnych rejonach Azji, Europy i Afryki. W\u0142a\u015bnie do tej grupy instrument\u00f3w nale\u017cy muzealny litofon.<\/p>\r\n\r\n\r\n<p>\u015awiat naukowy zainteresowa\u0142 si\u0119 gongami skalnymi w 1956 r. za spraw\u0105 brytyjskiego archeologa Bernarda Fagga. Fagg ustali\u0142, \u017ce pierwsze odnotowane odkrycie \u201edzwoni\u0105cych kamieni\u201d mia\u0142o miejsce w Birnin Kudu w Nigerii w 1955 r. Zaobserwowa\u0142 te\u017c, \u017ce <strong>gongi skalne wyst\u0119puj\u0105 cz\u0119sto w powi\u0105zaniu z malowid\u0142ami jaskiniowymi<\/strong>.<\/p>\r\n\r\n\r\n<p>Muzealny litofon to nieregularna p\u0142yta kamienna o nast\u0119puj\u0105cych wymiarach:<\/p><ul><li>d\u0142ugo\u015b\u0107 190 cm,<\/li><li>szeroko\u015b\u0107 155 cm,<\/li><li>grubo\u015b\u0107 32 cm,<\/li><li>waga oko\u0142o 1,5 tony.<\/li><\/ul><p>Sp\u00f3d p\u0142yty jest do\u015b\u0107 p\u0142aski. G\u00f3rna powierzchnia jest lekko wysklepiona i szorstka, pokryta licznymi miskowatymi zag\u0142\u0119bieniami r\u00f3\u017cnej g\u0142\u0119boko\u015bci. Te zag\u0142\u0119bienia powsta\u0142y wskutek wielokrotnego uderzania ma\u0142ymi kamieniami w celu wydobycia d\u017awi\u0119ku. Najwi\u0119ksza koncentracja do\u0142k\u00f3w znajduje si\u0119 wzd\u0142u\u017c ostrej kraw\u0119dzi jednego z d\u0142ugich bok\u00f3w g\u0142azu. Liczne wg\u0142\u0119bienia sugeruj\u0105, \u017ce litofon m\u00f3g\u0142 by\u0107 u\u017cywany przez kilku muzyk\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie.<\/p>\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong-fot.-studyjna.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong-fot.-studyjna.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zdj\u0119cie studyjne litofonu, fot. Joanna Szmit, MAG<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong-rysunek.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong-rysunek.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Rysunek litofonu, rys. Joanna Szmit, MAG<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n<p>Litofon by\u0142 przedmiotem bada\u0144 muzykologicznych w ramach projektu Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego: \u201eArcheologiczne instrumenty muzyczne w polskich zbiorach muzealnych\u201d. Do bada\u0144 wyznaczono 49 punkt\u00f3w w do\u0142kach wzd\u0142u\u017c kraw\u0119dzi kamienia i bli\u017cej jego centrum. D\u017awi\u0119ki nagrywano i poddawano analizom. Stwierdzono, \u017ce barwa d\u017awi\u0119ku ka\u017cdego z wg\u0142\u0119bie\u0144 r\u00f3\u017cni si\u0119. Najpewniej miejsca uderze\u0144 by\u0142y wybierane tak, aby uzyska\u0107 jak najbogatsz\u0105 gam\u0119 odg\u0142os\u00f3w, co umo\u017cliwia\u0142oby tworzenie bardziej skomplikowanej muzyki. Niestety gong wyrwany ze swojego oryginalnego miejsca, bez g\u0142azu-rezonatora, na kt\u00f3rym pierwotnie le\u017ca\u0142, wydawa\u0142 do\u015b\u0107 g\u0142uche d\u017awi\u0119ki.<\/p>\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-4b.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-4b.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Litofon z zaznaczonymi punktami do bada\u0144 muzykologicznych, fot. Anna Gruszczy\u0144ska-Zi\u00f3\u0142kowska<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a href=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-4a.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archeologia.you2.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Rock-gong.-Fot.-4a.jpg\" alt=\"\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Litofon podczas bada\u0144 muzykologicznych, fot. Monika Mazgaj<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<figure class=\"mag-video-embed\"><iframe src=\"https:\/\/www.youtube-nocookie.com\/embed\/QqCUsa_lJjE\" title=\"YouTube video player\" loading=\"lazy\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" allowfullscreen><\/iframe><figcaption><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=QqCUsa_lJjE\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">Open the video on YouTube<\/a><\/figcaption><\/figure>\r\n<figure class=\"mag-video-embed\"><iframe src=\"https:\/\/www.youtube-nocookie.com\/embed\/VqKlIDKuZ_w\" title=\"YouTube video player\" loading=\"lazy\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" allowfullscreen><\/iframe><figcaption><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=VqKlIDKuZ_w\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\">Open the video on YouTube<\/a><\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<p>Przy IV katarakcie Nilu kamienne gongi znajdowano zwykle w s\u0105siedztwie ska\u0142 z rytami naskalnymi. Ekipa Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku odkry\u0142a prawie 100 takich miejsc. Wszystkie znajdowa\u0142y si\u0119 blisko siedzib ludzkich, na pograniczu zamieszka\u0142ej doliny Nilu i skalistych wzg\u00f3rz na obrze\u017cu pustyni. Na terenach badanych przez archeolog\u00f3w suda\u0144skich, brytyjskich czy niemieckich odkryto podobne kompleksy.<\/p>\r\n\r\n\r\n<p>Sztuka naskalna, tworzona od czas\u00f3w prehistorycznych po wsp\u00f3\u0142czesne, przedstawia\u0142a najcz\u0119\u015bciej zwierz\u0119ta, przede wszystkim hodowlane (byd\u0142o, wielb\u0142\u0105dy, konie) ale te\u017c dziko \u017cyj\u0105ce (gazele, strusie, s\u0142onie), ponadto \u0142odzie i niekiedy postaci ludzkie, a tak\u017ce r\u00f3\u017cnego rodzaju znaki i symbole religijne.<\/p>\r\n\r\n\r\n<p>Wydaje si\u0119, \u017ce stanowiska z rytami naskalnymi i towarzysz\u0105cymi im litofonami by\u0142y wa\u017cnymi miejscami spotka\u0144 lokalnej ludno\u015bci. Wed\u0142ug wielu badaczy pe\u0142ni\u0142y kilka funkcji:<\/p><ol><li><strong>funkcja sakralna<\/strong> \u2013 jako miejsca ceremonii, takich jak obrz\u0119dy przej\u015bcia (inicjacja i wyj\u015bcie za m\u0105\u017c) czy obrz\u0119dy zwi\u0105zane z p\u0142odno\u015bci\u0105 (ludzi, ale te\u017c zwierz\u0105t i p\u0142od\u00f3w ziemi);<\/li><li><strong>funkcja komunikacyjna<\/strong> (podobna do tradycyjnych b\u0119bn\u00f3w afryka\u0144skich, tamtam\u00f3w) \u2013 przekazywanie informacji (na przyk\u0142ad o nadchodz\u0105cym zagro\u017ceniu) na odleg\u0142o\u015b\u0107 przy pomocy ustalonego kodu d\u017awi\u0119k\u00f3w;<\/li><li><strong>funkcja muzyczna i ludyczna<\/strong> \u2013 gra na litofonach mog\u0142a towarzyszy\u0107 okolicznej ludno\u015bci podczas zabaw w czasie wolnym od pracy.<\/li><\/ol>\r\n\r\n\r\n<p>Odkrycie prezentowanego litofonu by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki udzia\u0142owi ekspedycji Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku w mi\u0119dzynarodowej akcji ratowania dziedzictwa kulturowego Nubii suda\u0144skiej w rejonie IV katarakty Nilu. Ekspedycje te mia\u0142y na celu archeologiczne i etnograficzne rozpoznanie obszaru, kt\u00f3ry dzi\u015b \u2013 po zbudowaniu tamy na Nilu \u2013 znajduje si\u0119 pod wod\u0105 sztucznego jeziora. Nasze Muzeum w latach 1996\u20132010 prowadzi\u0142o tam szeroko zakrojone badania, dzi\u0119ki kt\u00f3rym odkryto i udokumentowano ponad 800 stanowisk archeologicznych: osad, obozowisk, twierdz, ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cmentarzysk i ryt\u00f3w naskalnych, datowanych od epoki kamienia po islam.<\/p><p>Zespo\u0142y uczestnicz\u0105ce w badaniach ratowniczych mia\u0142y prawo wywie\u017a\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 znalezionych artefakt\u00f3w do swoich kraj\u00f3w. To pozwoli\u0142o nam stworzy\u0107 muzealn\u0105 kolekcj\u0119 zabytk\u00f3w suda\u0144skich.<\/p>\r\n\r\n\r\n<p style=\"text-align: right\">Opracowanie merytoryczne i tekst: <strong><em>El\u017cbieta Ko\u0142osowska<\/em><\/strong><em><br \/><\/em>Redakcja j\u0119zykowa i sk\u0142ad: <em>Marcin Fedoruk<br \/><\/em>Projekt plakatu: <em>Lidia Nadolska<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n<p>LITERATURA:<\/p><ul><li>Arciszewska, N., \u201eLitofony w p\u00f3\u0142nocnej Nigerii\u201d, badania pn. \u201eArcheologiczne instrumenty muzyczne w polskich zbiorach muzealnych\u201d, finansowane w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego \u201eNarodowy Program Rozwoju Humanistyki\u201d w latach 2014\u20132018 (grant nr 11H 13 0382 82), sprawozdanie roczne za 2015 r.<\/li><li>Gruszczy\u0144ska-Zi\u00f3\u0142kowska A., \u201eZaprojektowanie i realizacja dokumentacji d\u017awi\u0119kowej litofon\u00f3w ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku\u201d, badania pn. \u201eArcheologiczne instrumenty muzyczne w polskich zbiorach muzealnych\u201d, finansowane w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego \u201eNarodowy Program Rozwoju Humanistyki\u201d w latach 2014\u20132018 (grant nr 11H 13 0382 82).<\/li><li>Gruszczy\u0144ska-Zi\u00f3\u0142kowska A., \u201eBetween the silence of the past and the future\u201d [w:] \u201e\u015awiatowit\u201d, LVII, 2018 r., s. 119\u2013121.<\/li><li>Kleinitz C., \u201eRock art and rock gongs in the Fourth Nile Cataract region: the Ishashi island rock art survey\u201d [w:] \u201eSudan &amp; Nubia\u201d, nr 8, 2004 r., s. 12\u201317.<\/li><li>Kleinitz C., Rupert T. &amp; Baker B., \u201eThe Catar Qatar \u2013 Sudan Archaeological Project. Archaeology and acoustics of rock gongs in the ASU BONE concession above the Fourth Nile Cataract, Sudan: a preliminary report\u201d [w:] \u201eSudan &amp; Nubia\u201d, nr 19, 2015 r.<\/li><li>Mazgaj M., \u201eLitofony z Sudanu \u2013 kamienie, kt\u00f3re graj\u0105\u201d, badania pn. \u201eArcheologiczne instrumenty muzyczne w polskich zbiorach muzealnych\u201d, finansowane w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego \u201eNarodowy Program Rozwoju Humanistyki\u201d w latach 2014\u20132018 (grant nr 11H 13 0382 82), sprawozdanie roczne za 2015 r.<\/li><li>Misiurewicz M., \u201eOdpowied\u017a litofonu ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku na wymuszenia w miejscach wg\u0142\u0119bie\u0144. Analiza widmowa\u201d badania pn. \u201eArcheologiczne instrumenty muzyczne w polskich zbiorach muzealnych\u201d, finansowane w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy\u017cszego \u201eNarodowy Program Rozwoju Humanistyki\u201d w latach 2014\u20132018 (grant nr 11H 13 0382 82), 2017 r.<\/li><\/ul>\r\n\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>W 2006 roku na suda\u0144skiej prowincji \u2013 w pobli\u017cu wsi Shibebeet, w rejonie IV katarakty Nilu \u2013 archeolodzy z Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku znale\u017ali niezwyk\u0142y obiekt: litofon, czyli d\u017awi\u0119cz\u0105cy kamie\u0144. Wielki g\u0142az przyci\u0105ga\u0142 wzrok z daleka. Le\u017ca\u0142 na szczycie zerodowanego wypi\u0119trzenia skalnego, ci\u0105gn\u0105cego si\u0119 wzd\u0142u\u017c doliny Nilu. W blasku s\u0142o\u0144ca przypomina\u0142 monstrualn\u0105 pieczark\u0119. By\u0142 to [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":25736,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[126],"tags":[],"class_list":["post-25535","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-zabytek-miesiaca-archiwum-2024"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25535","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25535"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25535\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":34688,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25535\/revisions\/34688"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25736"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25535"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25535"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25535"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}