{"id":28196,"date":"2025-02-27T11:20:55","date_gmt":"2025-02-27T10:20:55","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/?p=28196"},"modified":"2025-04-01T09:17:08","modified_gmt":"2025-04-01T07:17:08","slug":"bakelit-marzec-2025","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2025\/bakelit-marzec-2025\/","title":{"rendered":"Bakelit z warsztatu bi\u017cuteryjnego. Zabytek Miesi\u0105ca MAG – marzec 2025"},"content":{"rendered":"
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Ponad 5 tysi\u0119cy przedmiot\u00f3w znaleziono w zgliszczach warsztatu na Podwalu Przedmiejskim w Gda\u0144sku. Wszystkie z tego samego tworzywa: syntetycznej \u017cywicy fenolowo-formaldehydowej. Zbi\u00f3r sk\u0142ada si\u0119 z plastikowych paciork\u00f3w, p\u00f3\u0142produkt\u00f3w, a tak\u017ce brak\u00f3w produkcyjnych i resztek surowca. Niegdy\u015b produkowano tam bi\u017cuteri\u0119.<\/h2>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

\u201eTo \u017caden zabytek, tylko zwyk\u0142y plastik\u201d, m\u00f3g\u0142by pomy\u015ble\u0107 kto\u015b z pogard\u0105. A jednak nie jest to zwyczajne znalezisko i dobrze si\u0119 sta\u0142o, \u017ce nie wywieziono go razem z gruzem.<\/p>

Przy okazji warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce badania archeologiczne coraz cz\u0119\u015bciej dotycz\u0105 najm\u0142odszych okres\u00f3w historycznych. W tym przypadku mamy do czynienia z interesuj\u0105cymi zjawiskami z pierwszej po\u0142owy XX wieku.<\/p>

Znalezisko potwierdza, \u017ce w Gda\u0144sku wykorzystywano bakelit \u2013 jeden z najwa\u017cniejszych wynalazk\u00f3w minionego stulecia<\/strong>. Bakelit to pierwsze w historii ca\u0142kowicie syntetyczne tworzywo. Ten \u201emateria\u0142 tysi\u0105ca zastosowa\u0144\u201d, jak g\u0142osi\u0142y \u00f3wczesne slogany reklamowe, jest odporny na ciep\u0142o i kwasy, \u0142atwy w produkcji i obr\u00f3bce.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wynalazc\u0105 bakelitu jest Leo Hendrik Baekeland<\/strong>, belgijski uczony i przemys\u0142owiec. Jego patent zosta\u0142 zarejestrowany w 1907 roku w Stanach Zjednoczonych. Baekeland ulepszy\u0142 wcze\u015bniejsze odkrycia, usprawniaj\u0105c proces produkcji. W 1910 r. rozpocz\u0105\u0142 masow\u0105 produkcj\u0119 bakelitu w Erkner ko\u0142o Berlina. Szybko znalaz\u0142 rynki zbytu, mi\u0119dzy innymi w przemy\u015ble elektrotechnicznym, wojskowym i meblarskim. Do sukcesu jego fabryki przyczyni\u0142a si\u0119 du\u017ca ilo\u015b\u0107 dost\u0119pnego na miejscu fenolu \u2013 jednego z dw\u00f3ch (obok formaldehydu) g\u0142\u00f3wnych sk\u0142adnik\u00f3w bakelitu (wcze\u015bniej fenol by\u0142 traktowany jako niechciany odpad z produkcji impregnatu do podk\u0142ad\u00f3w kolejowych).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Leo Hendrik Baekeland, portret z ok. 1910 r.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Fabryka bakelitu w Erkner, ok. 1930 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: brandenburgikon.net<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W 1927 r. patent Baekelanda wygas\u0142 i otworzy\u0142y si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci dla nowych producent\u00f3w. Ju\u017c w 1934 r. w Niemczech dzia\u0142a\u0142o 7 firm produkuj\u0105cych masy prasowane z \u017cywic fenolowo-formaldehydowych; z kolei oko\u0142o 600 firm wykorzystywa\u0142o ten materia\u0142. Z bakelitu wytwarzano na przyk\u0142ad: obudowy sprz\u0119t\u00f3w domowych, pi\u00f3ra i pi\u00f3rniki, elementy narz\u0119dzi i maszyn, gniazdka i wtyczki, izolatory, uchwyty, opakowania, \u015bmig\u0142a, zapalniki, cz\u0119\u015bci bomb atomowych i\u2026 bi\u017cuteri\u0119. Bakelit by\u0142 wszechobecny do lat 70. XX w. Wyst\u0105pi\u0142 nawet w literaturze \u2013 o planecie z bakelitu napisa\u0142 Stanis\u0142aw Lem w swoich \u201eAstronautach\u201d (1951 r.). Do kategorii \u201enie z tej ziemi\u201d mo\u017cna te\u017c zaliczy\u0107\u2026 samochody marki Trabant, r\u00f3wnie\u017c produkowane z u\u017cyciem \u017cywicy fenolowo-formaldehydowej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Suszarka z bakelitu (ok. 1958 r.), fot. Till Niermann, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wr\u00f3\u0107my teraz do Gda\u0144ska, a dok\u0142adnie do gda\u0144skiego przemys\u0142u pami\u0105tkarskiego. Najpopularniejsz\u0105 pami\u0105tk\u0105 z Pomorza by\u0142y korale wykonane z bursztynu. A kiedy brakowa\u0142o \u201ez\u0142ota p\u00f3\u0142nocy\u201d, producenci posi\u0142kowali si\u0119 \u201esztucznym bursztynem\u201d. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie to okre\u015blenie mo\u017ce oznacza\u0107 wiele r\u00f3\u017cnych surowc\u00f3w; historycznie jednym z pierwszych zamiennik\u00f3w bursztynu by\u0142 bakelit. W mi\u0119dzywojennych ksi\u0105\u017ckach telefonicznych i katalogach firm gda\u0144skich zachowa\u0142y si\u0119 og\u0142oszenia warsztat\u00f3w pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 sztucznym bursztynem. Spektrum barw bakelitu obejmowa\u0142o zakres od kremowo-miodowej do czarnej, w zale\u017cno\u015bci od wype\u0142niaczy dodanych do masy (mo\u017cna by\u0142o te\u017c doda\u0107 drobne bursztyny).<\/p>

Bakelit sprzedawano mi\u0119dzy innymi w formie lasek o okr\u0105g\u0142ym przekroju i r\u00f3\u017cnych \u015brednicach. Ko\u0144c\u00f3wki takich w\u0142a\u015bnie lasek znaleziono w Gda\u0144sku na Podwalu Przedmiejskim. Wida\u0107 na nich fabryczne oznaczenia wzor\u00f3w. Maj\u0105 r\u00f3\u017cne kolory: od jasnomiodowego, poprzez wi\u015bniowy, a\u017c do czarnego (niekt\u00f3re mog\u0142y \u015bciemnie\u0107 ze staro\u015bci albo pod wp\u0142ywem ognia).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Z bakelitowych wa\u0142k\u00f3w wytaczano paciorki o rozmaitych kszta\u0142tach: elipsoidalne, okr\u0105g\u0142e, walcowate i dyskowate. Nast\u0119pnie paciorki szlifowano na g\u0142adko lub nadawano im form\u0119 kryszta\u0142u; w gda\u0144skim zbiorze znajduj\u0105 si\u0119 te\u017c nietypowe kszta\u0142ty sopli i m\u0142oteczk\u00f3w, kt\u00f3re wykorzystywano do produkcji muzu\u0142ma\u0144skich sznur\u00f3w modlitewnych (subha<\/em> \/ tasbih <\/em>\/ misb\u0101ha<\/em>). Cz\u0119\u015b\u0107 paciork\u00f3w jest wyci\u0119ta w kostk\u0119, inne w wielop\u0142aszczyznowe kamienie, najbardziej przypominaj\u0105ce bry\u0142ki bursztynu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W\u015br\u00f3d znalezisk z gda\u0144skiego warsztatu dominuj\u0105 przedmioty uszkodzone, zw\u0119glone i sp\u0119kane. Tak zachowuje si\u0119 bakelit w kontakcie z ogniem. Mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce warsztat przesta\u0142 istnie\u0107 po jakim\u015b losowym po\u017carze zabudowy, ewentualnie pod koniec II wojny \u015bwiatowej (badania trwaj\u0105).<\/p>

Wprawdzie nie ma ju\u017c elegantek, kt\u00f3re nosi\u0142yby korale z \u017cywicy fenolowo-formaldehydowej, ale bakelit wci\u0105\u017c cieszy si\u0119 zainteresowaniem kolekcjoner\u00f3w, osi\u0105gaj\u0105c niekiedy znaczn\u0105 cen\u0119. Z kolei plastik \u2013 wywodz\u0105cy si\u0119 od bakelitu \u2013 sta\u0142 si\u0119 utrapieniem wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Ma\u0142o tego, miasto Erkner, gdzie zacz\u0119\u0142a si\u0119 produkcja bakelitu, do dzi\u015b boryka si\u0119 ze skutkami ska\u017cenia chemicznego.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowanie merytoryczne i tekst: Maciej Ignasiak<\/em><\/strong>
<\/em>Redakcja j\u0119zykowa i sk\u0142ad: Marcin Fedoruk
<\/em>Zdj\u0119cia zabytk\u00f3w: Zofia Grunt
<\/em>Projekt plakatu: Lidia Nadolska<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Warto klikn\u0105\u0107:<\/p>