{"id":31161,"date":"2025-10-23T08:29:49","date_gmt":"2025-10-23T06:29:49","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/?p=31161"},"modified":"2025-12-01T08:00:06","modified_gmt":"2025-12-01T07:00:06","slug":"jegomosc-z-prochownicy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2025\/jegomosc-z-prochownicy\/","title":{"rendered":"Jegomo\u015b\u0107 z prochownicy. Zabytek Miesi\u0105ca MAG – listopad 2025"},"content":{"rendered":"
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W 2000 roku, podczas wykopalisk przy dawnych fortyfikacjach miejskich w Gda\u0144sku \u2013 u skrzy\u017cowania ulic: Wojciecha Bogus\u0142awskiego, Podwale Przedmiejskie i Zbytki \u2013 znaleziono wiele skarb\u00f3w historii. Mi\u0119dzy innymi \u2013 cienk\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 blaszk\u0119. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142a to ozdobna ok\u0142adzina prochownicy sprzed oko\u0142o 450 lat.<\/h2>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Prochownica to inaczej pojemnik na proch strzelniczy. Noszono j\u0105 przy pasie. S\u0142u\u017cy\u0142a do \u0142adowania broni czarnoprochowej.<\/p>

Generalnie prochownice wykonywano z r\u00f3\u017cnych materia\u0142\u00f3w, nadaj\u0105c im rozmaite formy. Cz\u0119sto ozdabiano je ok\u0142adzinami. W tym przypadku mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce prochownica mia\u0142a form\u0119 wysokiego trapezu, wygi\u0119tego \u0142ukowato. Na szczycie najpewniej znajdowa\u0142a si\u0119 szyjka, z kt\u00f3rej wsypywano proch bezpo\u015brednio do lufy. Dawni strzelcy na og\u00f3\u0142 mieli jeszcze jedn\u0105, mniejsz\u0105 prochownic\u0119, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do podsypywania panewki (na panewce dochodzi\u0142o do zap\u0142onu, kt\u00f3ry powodowa\u0142 detonacj\u0119 wyrzucaj\u0105c\u0105 pocisk z lufy).<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
U\u017cywanie prochownicy (il. Jacob de Gheyn II, 1607 r.)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Ok\u0142adzina ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku powsta\u0142a w drugiej po\u0142owie XVI wieku, ewentualnie na pocz\u0105tku XVII stulecia. Jej wymiary to 17 cm d\u0142ugo\u015bci, 9 cm szeroko\u015bci u podstawy i 4 cm na szczycie. Blaszka ma wyt\u0142oczone liczne zdobienia. W centralnej cz\u0119\u015bci wida\u0107 posta\u0107, kt\u00f3r\u0105 otaczaj\u0105 motywy ro\u015blinne, a wzd\u0142u\u017c kraw\u0119dzi jest ramka z guzk\u00f3w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Ok\u0142adzina prochownicy ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku (fot. Zofia Grunt)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Ok\u0142adzina prochownicy ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku (fot. Zofia Grunt)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Sama posta\u0107 zosta\u0142a wykonana ze szczeg\u00f3\u0142ami. Przedstawia m\u0119\u017cczyzn\u0119 z g\u0119stymi w\u0105sami i spiczast\u0105 br\u00f3dk\u0105. Nosi on wysoki kapelusz z rondem, zdobiony pi\u00f3rami. Na szyi ma szerok\u0105 krez\u0119<\/strong>: plisowany, z\u0142o\u017cony z kilku warstw materia\u0142u, okr\u0105g\u0142y ko\u0142nierz. Ozdobny kaftan, zwany wamsem, charakteryzuje si\u0119 wyra\u017anie zaokr\u0105glonym przodem, tworz\u0105c tak zwany panseron<\/em> (s\u0142owo z j\u0119zyka francuskiego, oznaczaj\u0105ce \u201eg\u0119si brzuch\u201d). Na dole kaftan przed\u0142u\u017ca si\u0119 w szpic. Szerokie i r\u00f3wnie\u017c zdobione spodnie si\u0119gaj\u0105 kolan. Ni\u017cej wystaj\u0105 obcis\u0142e i g\u0142adkie nogawico-spodnie, os\u0142aniaj\u0105ce \u0142ydki. P\u00f3\u0142buty maj\u0105 ozdobne naci\u0119cia. Datowanie tego stroju pokrywa si\u0119 z datowaniem blaszki. Jest to kreacja wywodz\u0105ca si\u0119 z zachodniej Europy, kombinacja mody hiszpa\u0144skiej z elementami niemieckimi i francuskimi.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Portret ch\u0142opca ze szczyg\u0142em (mal. Anton M\u00f6ller, 1586 r.)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Stop-klatka z filmu \"Mania wielko\u015bci\", 1971 r.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Portret Paula Emickego (1537\u20131593), naczelnika gda\u0144skiej stra\u017cy nocnej (\u017ar\u00f3d\u0142o: Gedanopedia)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

M\u0119\u017cczyzna trzyma praw\u0105 r\u0119k\u0119 na r\u0119koje\u015bci broni bia\u0142ej, kt\u00f3ra wystaje zza jego n\u00f3g. Przypuszczalnie jest to rapier. Na lewym ramieniu podtrzymuje bro\u0144 paln\u0105 o charakterystycznej, silnie zagi\u0119tej kolbie. Najpewniej jest to arkebuz: bro\u0144 czarnoprochowa, \u0142adowana odprzodkowo.<\/p>

Arkebuzy by\u0142y stosunkowo lekkie, nie wymaga\u0142y specjalnej podpory podczas strzelania. Kr\u00f3tsza lufa dawa\u0142a mniejsz\u0105 wag\u0119, jednak kosztem gorszej celno\u015bci. W armii tak\u0105 broni\u0105 pos\u0142ugiwali si\u0119 arkebuzerzy, kt\u00f3rzy walczyli konno albo pieszo i byli mobilniejsi od muszkieter\u00f3w. Dla cywil\u00f3w arkebuz by\u0142 broni\u0105 osobist\u0105, u\u017cywali go tak\u017ce na polowaniach.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Mo\u017cliwe, \u017ce ta blaszka, kt\u00f3ra dzi\u015b jest muzealnym zabytkiem, zdobi\u0142a prochownic\u0119 u\u017cywan\u0105 podczas listopadowych wydarze\u0144 448 lat temu. W\u00f3wczas pod murami Gda\u0144ska sta\u0142a armia kr\u00f3la polskiego. Dost\u0119pu do miasta broni\u0142a milicja, z\u0142o\u017cona z mieszka\u0144c\u00f3w, wspierana przez najemnik\u00f3w z zachodniej Europy. Obie strony konfliktu by\u0142y ju\u017c wyczerpane miesi\u0105cami walk\u2026<\/p>

Dwa lata wcze\u015bniej odby\u0142a si\u0119 druga w historii wolna elekcja. Senat og\u0142osi\u0142 Kr\u00f3lem Polski i Wielkim Ksi\u0119ciem Litewskim cesarza Maksymiliana II Habsburga. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 szlachcic\u00f3w wola\u0142a c\u00f3rk\u0119 Zygmunta I Starego, Ann\u0119 Jagiellonk\u0119, i to j\u0105 obwo\u0142ali kr\u00f3lem (tak, \u201ekr\u00f3lem\u201d, nie \u201ekr\u00f3low\u0105\u201d). Co wi\u0119cej, kr\u00f3lem og\u0142osili te\u017c jej przysz\u0142ego m\u0119\u017ca, ksi\u0119cia Siedmiogrodu, Stefana Batorego. Sytuacja w Rzeczpospolitej by\u0142a napi\u0119ta. W\u0142adze Gda\u0144ska, zach\u0119cane mi\u0119dzy innymi obietnicami Habsburg\u00f3w, opowiedzia\u0142y si\u0119 za cesarzem, a w\u0142a\u015bciwie przeciwko Batoremu. Wrogo\u015b\u0107 mi\u0119dzy miastem a Koron\u0105 wci\u0105\u017c narasta\u0142a, nawet po \u015bmierci Maksymiliana. W ko\u0144cu wybuch\u0142a wojna.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Gda\u0144ska piechota z ko\u0144ca XVI w. ukazana na malowidle w Dworze Artusa (Gyddanyzc, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons)<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Miasto by\u0142o bogate i otrzymywa\u0142o wsparcie z zagranicy. Mimo to wojska kr\u00f3lewskie pokona\u0142y zaci\u0119\u017cn\u0105 armi\u0119 gda\u0144sk\u0105 w bitwie pod Lubiszewem. Po czym dosz\u0142o do obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska. P\u00f3\u0142 roku trwa\u0142y krwawe walki o miasto i twierdz\u0119 Wis\u0142ouj\u015bcie. Flota miejska prowadzi\u0142a dzia\u0142ania zaczepne i wyprawy \u0142upie\u017ccze.<\/p>

W listopadzie 1577 roku obie strony trwa\u0142y w impasie, wyczerpane wojn\u0105. Zacz\u0119to wi\u0119c rokowania pokojowe. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej Batory uroczy\u015bcie wkroczy\u0142 do Gda\u0144ska. Odnowi\u0142 przywileje miejskie, a gda\u0144szczanie uznali go kr\u00f3lem. Niestety zniszczenia i straty wojenne na d\u0142ugie lata zmieni\u0142y krajobraz regionu, i to nie tylko Gda\u0144ska, ale ca\u0142ego Pomorza i Warmii.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowanie merytoryczne i tekst: Marek Kuik<\/em><\/strong>
<\/em>Redakcja j\u0119zykowa i sk\u0142ad: Marcin Fedoruk
<\/em>Projekt plakatu: Lidia Nadolska<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W 2000 roku, podczas wykopalisk przy dawnych fortyfikacjach miejskich w Gda\u0144sku \u2013 u skrzy\u017cowania ulic: Wojciecha Bogus\u0142awskiego, Podwale Przedmiejskie i Zbytki \u2013 znaleziono wiele skarb\u00f3w historii. Mi\u0119dzy innymi \u2013 cienk\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 blaszk\u0119. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142a to ozdobna ok\u0142adzina prochownicy sprzed oko\u0142o 450 lat. Prochownica to inaczej pojemnik na proch strzelniczy. Noszono j\u0105 przy pasie. […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":31301,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[128],"tags":[],"class_list":["post-31161","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-zabytek-miesiaca-archiwum-2025"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31161","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=31161"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31161\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31300,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31161\/revisions\/31300"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/31301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=31161"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=31161"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=31161"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}