{"id":4231,"date":"2020-10-01T10:35:09","date_gmt":"2020-10-01T08:35:09","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.t33.pl\/?p=4231"},"modified":"2023-01-16T11:19:31","modified_gmt":"2023-01-16T10:19:31","slug":"pazdziernik-2020","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2020\/pazdziernik-2020\/","title":{"rendered":"PA\u0179DZIERNIK 2020"},"content":{"rendered":"

Po\u0142owa zegara<\/strong><\/h2>\n

Czas wszystko na jaw wydobywa.
\n<\/em>\u2014\u00a0Sofokles<\/p>\n

\"Po\u0142owa<\/em><\/p>\n

Podczas bada\u0144 archeologicznych prowadzonych w 2010 r. w Gda\u0144sku, przy ul. Toru\u0144skiej na Wyspie Spichrz\u00f3w wydobyto po\u0142ow\u0119 drewnianego dysku o \u015brednicy 138 mm. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to fragment tarczy zegara s\u0142onecznego datowanego na XVI\u2013XVII wiek. Dobrze zachowane, niedu\u017ce zabytki drewniane stanowi\u0105 rzadko\u015b\u0107 i wymagaj\u0105 gruntownej konserwacji.<\/p>\n

Prezentowany zabytek to po\u0142\u00f3wka tarczy horyzontalnego zegara s\u0142onecznego<\/strong>. Zegary tego typu charakteryzuj\u0105 si\u0119 ustawieniem tarczy r\u00f3wnolegle do p\u0142aszczyzny ziemi i zakresem godzinowym zwykle od 4 do 20. Wci\u0105\u017c s\u0105 widoczne linie biegn\u0105ce od \u015brodka zegara, tworz\u0105ce podzia\u0142k\u0119 godzinow\u0105. Ta po\u0142owa tarczy wyznacza\u0142a godziny od 12 do 20. Druga po\u0142owa, kt\u00f3ra zagin\u0119\u0142a z czasem, by\u0142a lustrzanym odbiciem zachowanego fragmentu. Cz\u0119\u015bciowo czytelna jest tak zwana luka po\u0142udniowa, wskazuj\u0105ca mi\u0119dzy innymi godzin\u0119 12. Jej kierunek pokrywa\u0142by si\u0119 z po\u0142udnikiem geograficznym, wzgl\u0119dem kt\u00f3rego zorientowany by\u0142 zegar. Mo\u017cna te\u017c dostrzec lini\u0119 osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, z kt\u00f3rej zachowa\u0142a si\u0119 wschodnia strona, wyznaczaj\u0105ca godzin\u0119 18. Mi\u0119dzy liniami godzinowymi znajduj\u0105 si\u0119 dodatkowe linie i punkty tworz\u0105ce podzia\u0142k\u0119, u\u0142atwiaj\u0105c\u0105 odczytywanie godzin.<\/p>\n

\u0141atwo dostrzec tzw. punkt \u015brodka zegara, czyli miejsce zbiegu linii godzinowych i przeci\u0119cia osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d z luk\u0105 po\u0142udniow\u0105, sk\u0105d wychodzi\u0142by gnomon, kt\u00f3ry jednak si\u0119 nie zachowa\u0142.\u00a0Gnomon rzuca\u0142by cie\u0144 wskazuj\u0105cy godzin\u0119, by\u0142by te\u017c ustawiony pod k\u0105tem wzgl\u0119dem p\u0142aszczyzny tarczy zegara. K\u0105t ten by\u0142by r\u00f3wny szeroko\u015bci geograficznej miejsca pracy zegara, a wierzcho\u0142ek by\u0142by wymierzony w gwiazd\u0119 polarn\u0105, kt\u00f3ra wskazuje o\u015b obrotu ziemi. Zegary s\u0142oneczne s\u0105 zwykle stacjonarne i skalibrowane wzgl\u0119dem pozycji geograficznej. Przemieszczony zegar traci swoj\u0105 dok\u0142adno\u015b\u0107. Gdyby gnomon przetrwa\u0142 pr\u00f3b\u0119 czasu, mo\u017cna by\u0142oby ustali\u0107 pierwotn\u0105 lokalizacj\u0119 prezentowanego zegara.<\/p>\n

Zastanawia brak \u015blad\u00f3w po liczbach na tarczy zegara; nie by\u0142y one \u017c\u0142obione, tak jak widoczne linie, nie ma te\u017c \u015blad\u00f3w po u\u017cyciu farby. Po\u015brodku zabytku jest za to \u015blad po przybiciu gwo\u017adziem i mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c po miejscu podpory gnomonu.<\/p>\n

\"Po\u0142owaZabytek ma niepozorn\u0105 cech\u0119: otw\u00f3r przy kraw\u0119dzi, obok luki po\u0142udniowej.<\/strong> Nie jest to \u015blad po przybiciu. Jego asymetryczne u\u0142o\u017cenie sugeruje, \u017ce m\u00f3g\u0142 istnie\u0107 drugi otw\u00f3r po drugiej stronie luki, na niezachowanej po\u0142owie. Czy s\u0142u\u017cy\u0142 do zawieszania na \u015bcianie? Gdyby zegar by\u0142 powieszony za ten otw\u00f3r, to luka po\u0142udniowa by\u0142aby u g\u00f3ry, wi\u0119c w po\u0142udnie cie\u0144 pada\u0142by po przeciwnej stronie godziny 12. S\u0105 oczywi\u015bcie zegary s\u0142oneczne na \u015bcianach gda\u0144skich budynk\u00f3w, na przyk\u0142ad na Bazylice Mariackiej, Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta czy \u017burawiu, jednak s\u0105 to zegary pionowe (wertykalne), inaczej zaprojektowane.<\/p>\n

Przedstawiony zegar m\u00f3g\u0142 wyznacza\u0107 m.in. godziny od 18 do 20 i od 4 do 6 na niezachowanej po\u0142owie. W przypadku zawieszenia godzin\u0105 12 w d\u00f3\u0142 na pionowej powierzchni zakres ten by\u0142by bezcelowy, poniewa\u017c s\u0142o\u0144ce nie mog\u0142oby rzuci\u0107 cienia pod takim k\u0105tem, nawet tu\u017c nad horyzontem. Ten uk\u0142ad ma sens tylko w zegarach horyzontalnych, gdzie tarcza u\u0142o\u017cona jest r\u00f3wnolegle do powierzchni.<\/p>\n

Niedu\u017cy rozmiar przedmiotu i lekko\u015b\u0107 materia\u0142u sugeruj\u0105, \u017ce zegar m\u00f3g\u0142 by\u0107 noszony, np. przytroczony do paska. W takim wypadku by\u0142by potrzebny system zmieniaj\u0105cy k\u0105t nachylenia gnomonu oraz okre\u015blaj\u0105cy po\u0142o\u017cenie geograficzne i o\u015b obrotu ziemi. W dawnych czasach temu zegarowi towarzyszy\u0107 musia\u0142y skomplikowane przeno\u015bne przyrz\u0105dy astronomiczne. Nie oznacza to bynajmniej, jakoby prezentowany zabytek nale\u017ca\u0142 do wybitnego astronoma, pokroju Jana Heweliusza. Jeszcze przed XVI i XVII w. ka\u017cdy zamo\u017cny i uczony cz\u0142owiek mia\u0142 dost\u0119p do podobnych przyrz\u0105d\u00f3w i umia\u0142 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 nimi. Okre\u015blanie pozycji geograficznej, a wi\u0119c i czasu lokalnego, by\u0142o niegdy\u015b zwyczajn\u0105 praktyk\u0105, cho\u0107 wymaga\u0142o determinacji i pedanterii. Istnia\u0142y te\u017c specjalne podr\u00f3\u017cne zegary s\u0142oneczne, bardzo z\u0142o\u017cone, ale niewyposa\u017cone w p\u0142askie dyski. Przyk\u0142ad pozosta\u0142o\u015bci po przeno\u015bnym zegarze typu norymberskiego mo\u017cna zobaczy\u0107 przy ul. Chmielnej 53 w spichlerzu Blue Lamb<\/a>.<\/p>\n

Nie jest wykluczone, \u017ce otw\u00f3r w zegarze dorobiono wt\u00f3rnie, dopiero kiedy zegar przesta\u0142 pe\u0142ni\u0107 swoj\u0105 funkcj\u0119. Mo\u017ce te\u017c otw\u00f3r ten mia\u0142 sens przy mocowaniu poziomym, lecz ze wzgl\u0119du na stan zachowania zabytku trudno to ustali\u0107. Jak w\u0142a\u015bciwie wygl\u0105da\u0142 i dzia\u0142a\u0142 ten zegar? Czy czas poka\u017ce\u2026?<\/p>\n

Kurator wystawy i autor tekstu:\u00a0Marek Kuik<\/em><\/strong><\/span>
\nZdj\u0119cie zabytku:\u00a0Zofia Grunt
\n<\/em>Rysunek zabytku:\u00a0Ewa Nowicka<\/em><\/em>
\nOpracowanie graficzne i wykonanie makiety:\u00a0Lidia Nadolska<\/em>
\nRedakcja tekstu i zdj\u0119cie makiety:\u00a0Marcin Fedoruk<\/em><\/p>\n

Zabytek Miesi\u0105ca jest wystawiony w Domu Przyrodnik\u00f3w<\/strong> przy ul. Mariackiej 25\/26 w Gda\u0144sku.
\nZapraszamy do zwiedzania!<\/p>\n

\u2022 mapa:https:\/\/archeologia.you2.pl\/ <\/a>\/kontakt<\/a>
\n\u2022 godziny otwarcia: https:\/\/archeologia.you2.pl\/godziny-otwarcia\/<\/a><\/p>\n

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po\u0142owa zegara Czas wszystko na jaw wydobywa. \u2014\u00a0Sofokles Podczas bada\u0144 archeologicznych prowadzonych w 2010 r. w Gda\u0144sku, przy ul. Toru\u0144skiej na Wyspie Spichrz\u00f3w wydobyto po\u0142ow\u0119 drewnianego dysku o \u015brednicy 138 mm. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to fragment tarczy zegara s\u0142onecznego datowanego na XVI\u2013XVII wiek. Dobrze zachowane, niedu\u017ce zabytki drewniane stanowi\u0105 rzadko\u015b\u0107 i wymagaj\u0105 gruntownej konserwacji. […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":4235,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[115],"tags":[],"class_list":["post-4231","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-zabytek-miesiaca-archiwum-2020"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4231","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4231"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4231\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4235"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}