{"id":9575,"date":"2022-02-01T08:54:58","date_gmt":"2022-02-01T07:54:58","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/?p=9575"},"modified":"2023-01-16T11:19:33","modified_gmt":"2023-01-16T10:19:33","slug":"wachlarz-z-ul-szerokiej-w-gdansku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/zabytek-miesiaca\/zabytek-miesiaca-archiwum-2022\/wachlarz-z-ul-szerokiej-w-gdansku\/","title":{"rendered":"Wachlarz z bada\u0144 wykopaliskowych przy ul. Szerokiej w Gda\u0144sku. Zabytek Miesi\u0105ca MAG – luty 2022"},"content":{"rendered":"
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"Wachlarz\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Gdy portugalscy \u017ceglarze powracali z wypraw na Daleki Wsch\u00f3d, przywozili r\u00f3\u017cne przedmioty u\u017cytku codziennego. W\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142y si\u0119 sk\u0142adane wachlarze, wcze\u015bniej w Europie zupe\u0142nie nieznane.<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Taki wachlarz konstruowano na stela\u017cu z p\u0142ytek, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 wykonane z ko\u015bci s\u0142oniowej, szylkretu, rogu, drewna lub metalu. P\u0142ytki u do\u0142u \u0142\u0105czono ma\u0142ym nitem. Pokrycie stanowi\u0142 papier lub pergamin (po 1780 roku stosowano tak\u017ce jedwab i koronki).<\/p>

Nowa forma wachlarza szybko si\u0119 spopularyzowa\u0142a, wypieraj\u0105c starsze typy ekranu i oganiaczki (zbudowane z uchwytu i w\u0142osia), w tym wachlarze z pi\u00f3r oraz chor\u0105giewki. Wachlarz sk\u0142adany, praktyczny i por\u0119czny, szybko podbi\u0142 serca Europejek. Mod\u0119 kreowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Katarzyna Medycejska, bior\u0105c nowy gad\u017cet w ka\u017cd\u0105 podr\u00f3\u017c.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"Ksi\u0119\u017cna\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Portret Katarzyny Medycejskiej przypisywany Fran\u00e7ois Clouetowi, ok. 1555 r.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"Kobieta\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Portret m\u0142odej kobiety ze zbior\u00f3w Rijksmuseum, Giambattista Moroni, 1560\u20131578 r.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

W XVI wieku wachlarz sta\u0142 si\u0119 modny tak\u017ce na dworze kr\u00f3lowej Anglii, El\u017cbiety I (wida\u0107 to po jej licznych portretach). Wachlarze monarchini by\u0142y bardzo luksusowe, zdobione metalami i kamieniami szlachetnymi. Wkr\u00f3tce podobne przedmioty sta\u0142y si\u0119 obowi\u0105zkowymi dodatkami do kobiecych stroj\u00f3w. Natomiast w XVII w. r\u00f3wnie\u017c widok m\u0119\u017cczyzny z wachlarzem nie by\u0142 niczym dziwnym.<\/p>

W odpowiedzi na rosn\u0105cy popyt zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 o\u015brodki wytwarzania wachlarzy. Nowa ga\u0142\u0105\u017a rzemios\u0142a zosta\u0142a obj\u0119ta specjalnym nadzorem panuj\u0105cych. Ju\u017c w XVI w. kr\u00f3l Henryk IV wyda\u0142 przywilej dla nowo powsta\u0142ej organizacji pod nazw\u0105: Paryska Korporacja Wytw\u00f3rc\u00f3w i Dekorator\u00f3w Wachlarzy. Pod koniec XVII w. w Pary\u017cu znajdowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 500 warsztat\u00f3w wytwarzaj\u0105cych wachlarze. W 1673 r. pod patronatem kr\u00f3la Ludwika IV powsta\u0142o Stowarzyszenie Wytw\u00f3rc\u00f3w Wachlarzy, kt\u00f3re ustala\u0142o zasady i warunki uzyskania zawodu oraz stosowne normy prawne. Podobna organizacja dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c w Anglii, gdzie w 1709 r. kr\u00f3lowa Anna wyda\u0142a akt za\u0142o\u017cycielski Towarzystwa Wytw\u00f3rc\u00f3w Wachlarzy; w 1755 r. liczy\u0142o ono a\u017c 883 cz\u0142onk\u00f3w; co ciekawe, istnieje do dnia dzisiejszego!<\/p>

Pod koniec XVIII w. moda na wachlarze ogarn\u0119\u0142a te\u017c ni\u017csze warstwy spo\u0142eczne. Produkcja nabra\u0142a wi\u0119c skali masowej. Materia\u0142y i technologie uleg\u0142y w tym czasie ogromnemu uproszczeniu.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wachlarze by\u0142y do\u015b\u0107 delikatne, dlatego podczas bada\u0144 archeologicznych odnajduje si\u0119 zwykle jedynie ich fragmenty. Cho\u0107 s\u0105 niewielkie, przyci\u0105gaj\u0105 uwag\u0119. Tak jak trzy fragmenty wachlarza odkryte przez archeolog\u00f3w na podw\u00f3rzu przy ul. Szerokiej 91 w Gda\u0144sku.<\/p>

Najprawdopodobniej s\u0105 to elementy jednego wachlarza. Wykonano je z ko\u015bci zwierz\u0119cej. Jedn\u0105 z p\u0142ytek nale\u017cy uzna\u0107 za os\u0142onow\u0105, zewn\u0119trzn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do ochrony zamkni\u0119tego wachlarza (takie p\u0142ytki by\u0142y zazwyczaj grubsze i mocniejsze od tych wewn\u0119trznych). Prezentowany egzemplarz zachowa\u0142 si\u0119 w 2\/3 wysoko\u015bci. Jego d\u0142ugo\u015b\u0107 wynosi 135 mm. Stela\u017c zdecydowanie rozszerza si\u0119 ku g\u00f3rze. Pozosta\u0142e dwie p\u0142ytki to elementy wewn\u0119trzne, w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci przechodz\u0105ce w w\u0105skie \u017cebra. To na nich opiera\u0142o si\u0119 pokrycie wachlarza wykonane z papieru czy tkaniny. Na wszystkich trzech p\u0142ytkach wyra\u017anie zaznaczona jest przestrze\u0144 stela\u017ca o d\u0142ugo\u015bci 85 mm, przez kt\u00f3rej najni\u017csz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przechodzi nit obs\u0142uguj\u0105cy mechanizm otwierania i zamykania.<\/p>

Wydaje si\u0119, \u017ce gda\u0144ski wachlarz jest przyk\u0142adem egzemplarza, w kt\u00f3rym stela\u017c zajmowa\u0142 mniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ni\u017c pokrycie. Ze wzgl\u0119du na fragmentaryczno\u015b\u0107 nie spos\u00f3b okre\u015bli\u0107 wysoko\u015bci wachlarza, nie wiadomo z ilu p\u0142ytek si\u0119 sk\u0142ada\u0142, ani jaki mia\u0142 k\u0105t otwarcia. Na zasadzie analogii mo\u017cna przywo\u0142a\u0107, \u017ce wachlarze w tym okresie liczy\u0142y 26\u201329 cm wysoko\u015bci, a z biegiem lat mala\u0142y a\u017c do 22 cm; otwiera\u0142y si\u0119 pod k\u0105tem nie wi\u0119kszym ni\u017c 150\u00b0. Wachlarz gda\u0144ski datuje si\u0119 na XVIII\u2013XIX w.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"wachlarz\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
P\u0142ytki wachlarza odkryte przy ul. Szerokiej w Gda\u0144sku, ze zbior\u00f3w Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku, fot. Rafa\u0142 Janczukowicz.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"Zabytkowy\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Wachlarz ze zbior\u00f3w Rijksmuseum, ok. 1800\u20131810 r.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n\t\t\t\t\t\t\t\"Kobieta\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Dziewczyna z wachlarzem, W\u0142adys\u0142aw Czach\u00f3rski, XIX w.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Czy wiesz, \u017ce...?<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
  • Ojczyzn\u0105 wachlarza sk\u0142adanego jest Japonia. Pocz\u0105tk\u00f3w nale\u017cy szuka\u0107 w VII w.<\/li>
  • O statusie spo\u0142ecznym i maj\u0105tkowym w\u0142a\u015bciciela wachlarza \u015bwiadczy\u0142y surowce, z jakich wykonano przedmiot.<\/li>
  • Na dworze papieskim wachlarze pe\u0142ni\u0142y funkcj\u0119 ceremonialn\u0105, wskazuj\u0105c na w\u0142adz\u0119 i dostoje\u0144stwo.<\/li>
  • XVI-wieczna Wenecja s\u0142yn\u0119\u0142a z artystycznych wachlarzy, chor\u0105giewek noszonych przez arystokratki i kobiety bardzo zamo\u017cne.<\/li>
  • Angielska kr\u00f3lowa El\u017cbieta I posiada\u0142a kolekcj\u0119 27 luksusowych wachlarzy, kt\u00f3re otrzyma\u0142a w prezencie, na przyk\u0142ad z okazji Nowego Roku. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie mo\u017cna je zobaczy\u0107 w londy\u0144skim The Fun Museum<\/em>.<\/li>
  • W 1699 r. \u0142adunek jednego ze statk\u00f3w Kompanii Wschodnioindyjskiej wyp\u0142ywaj\u0105cego do Anglii zawiera\u0142 100 tysi\u0119cy wachlarzy!<\/li>
  • Na dworze Ludwika XIV, kr\u00f3la Francji, modne by\u0142y wachlarze dekorowane \u015bmia\u0142ymi scenkami obyczajowymi. Autorami spro\u015bnych obrazk\u00f3w byli znani malarze, np. Jean A. Watteau.<\/li>
  • S\u0142ynna markiza de Pompadour by\u0142a podobno pomys\u0142odawczyni\u0105 wachlarza domino, z wyci\u0119tymi otworami, przez kt\u00f3re dama mog\u0142a obserwowa\u0107 otoczenie, sama pozostaj\u0105c zakryta.<\/li>
  • W 1774 r. kr\u00f3lowa Szwecji, Luiza Mirck powo\u0142a\u0142a Zakon Wachlarza, w kt\u00f3rym damy uczy\u0142y si\u0119\u2026 szyfru wachlowania. W zale\u017cno\u015bci od sposobu poruszania wachlarzem, kochankowie mogli potajemnie wyrazi\u0107 gniew, odmow\u0119, obietnic\u0119, gro\u017ab\u0119 lub wybaczenie.<\/li><\/ul>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t
    \n\t\t\t\t\t\t
    \n\t\t\t\t\t
    \n\t\t\t
    \n\t\t\t\t\t\t
    \n\t\t\t\t
    \n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

    Tekst: Beata Ceynowa<\/em><\/strong>
    Redakcja: Marcin Fedoruk<\/em>
    Zdj\u0119cie zabytku: Rafa\u0142 Janczukowicz
    <\/em>Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gdy portugalscy \u017ceglarze powracali z wypraw na Daleki Wsch\u00f3d, przywozili r\u00f3\u017cne przedmioty u\u017cytku codziennego. W\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142y si\u0119 sk\u0142adane wachlarze, wcze\u015bniej w Europie zupe\u0142nie nieznane. Taki wachlarz konstruowano na stela\u017cu z p\u0142ytek, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 wykonane z ko\u015bci s\u0142oniowej, szylkretu, rogu, drewna lub metalu. P\u0142ytki u do\u0142u \u0142\u0105czono ma\u0142ym nitem. Pokrycie stanowi\u0142 papier lub pergamin […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9577,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[116],"tags":[],"class_list":["post-9575","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-zabytek-miesiaca-archiwum-2022"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9575","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9575"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9575\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9577"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9575"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9575"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.you2.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9575"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}